gl/l (758)

چکیده

هدف از ارائه این مقاله معرفی معماری بادگبر به عنوان یکی ازعناصر معماری سنتی و انواع آن در مناطق مختلف ایران است . همانطور که می دانیم بادگیرها در مناطق مختلف دو اقلیم گرم و خشک و گرم و مرطوب با کالبدهای متفاوت دیده شده اند .

در این پژوهش ابتدا با شناساندن اجزای بادگیر به شرح نحوه عملکرد آن پرداخته شد و سپس تحلیل انواع آن که بر حسب نوع عملکرد ، اقلیم هر منطقه و شکل ظاهریشان دسته بندی شده اند ،بیان می گردد . مسئله مهمی که به آن اشاره می شود ، نقش بادگیر در زندگی امروز با عنوان " بادگیرهای مدرن " است . در پایان بادگیر باغ دولت آباد یزد به عنوان یکی از انواع مهم بادگیر و بزرگترین بادگیر جهان تحلیل می کنیم .

فهرست

مقدمه………………………………………………………………………………………………………………..3

بادگیر……………………………………………………………………………………………………………….4

اجزای بادگیر……………………………………………………………………………………………………….5

نحوه عملکرد بادگیر……………………………………………………………………………………………….6

شیوه ساخت بادگیر………………………………………………………………………………………………..8

انتخاب مکان بادگیر………………………………………………………………………………………………..9

انواع بادگیر……………………………………………………………………………………………………….10

سازه بادگیر………………………………………………………………………………………………………..12

موارد استفاده بادگیر………………………………………………………………………………………………13

معایب بادگیر………………………………………………………………………………………………………14

بادگیرهای مناطق جنوب………………………………………………………………………………………….15

بادگیرهای مدرن…………………………………………………………………………………………………..16

بادگیر باغ دولت آباد یزد………………………………………………………………………………………….17

نتیجه گیری………………………………………………………………………………………………………..18

منابع و مواخذ……………………………………………………………………………………………………..19

مقدمه

در کشور ما طی قرون متمادی تمام ساختمان ها با توجه به اقلیم و شرایط محیطی ساخته می شده است . بادگیر بارزترین روش تهویه طبیعی و معروفترین عنصر معماری سنتی ایران است .معماران ایرانی برای جابه جا کردن هوا در داخل فضاهای بسته و کاستن دما ، به استفاده از نیروی موثر بادهای گوناگون ، توجه کرده و برای بهره جستن از آن بادگیر را ابداع نموده اند . جهت وزش باد و ارتفاع آن از سطح زمین ، زمان و دوره وزش و عوامل دیگر در پدیدآوردن گونه های مختلف بادگیر نقش اساسی داشته است .

با مختصر بررسی بادگیرها در بناهای گوناگون می توان دریافت که بادگیرهای موجود کنونی در مرحله های نخستین ، به صورت ساده تر از آنچه اکنون مورد اطلاع و آشنایی است ، ساخته می شد . از نام های باستانی و گوناگون آن مانند واتفر ، بادهنج ، بادتخان ، خیشود ، خویش خوان ، خیشور ، هواکپ برمی آید که از پدیده های بس کهن است .

در ساخت بادگیرها از توانایی های معماران ایرانی به خوبی بهره گرفته شده ، به گونه ای که بادگیرها علاوه بر آن که اهداف زیست محیطی را برآورده می کنند ، جزیی از ساختمان های زیبای چشمگیر نیز بهره می گیرند . نماسازی بادگیرها نیز از ویژگیهای خاصی برخوردار است و در نهایت ظرافت به وسیله آجرکاری و یا گچ بری ساخته می شود .

بادگیرها در اشکال مختلف در شهرهای مرکزی و جنوب ایران هستند ، که هر کدام بر حسب ارتفاع و جهت باد مطلوب طراحی و اجرا شده اند .وجود بادگیر با آب و هوای هر منطقه رابطه مستقیم دارد به طوری که هرچه از شدت گرمای هوا کاسته شود به همان میزان از تعداد بادگیرها کاسته می شود .

در خانهها، بادگیر معمولا در ضلع جنوبی حیاط یعنی در قسمت سرد و تابستان نشینخانه ساخته ميشوند. آنها معمولا یک طرفه ، چهارطرفه ، و یا هشت طرفه می باشند . مصالح ساختمانی بادگیر ، معمکولا خشت خام ، آجر ، گل ، گچ ، و چوب شورونه می باشند .

یک بادگیر با استفاده از مکانیزم مکش ، هوای خنک را وارد فضای خانه می کند و هوای گرم و آلوده را بیرون می فرستد . در برخی موارد ، در نقطه ای که باد وارد فضا می شود ، حوضی می ساختند تا خشکی هوا را بگیرد و ئآن را نمناک کند .

بادگیر را گذشته از خانه های مسکونی برای خانه باغ ها ، مساجد و خنک نگاه داشتن آب در آب نبارها می سازند . بادگیر در آب نقش مصونیت از گندیدگی آب را نیز ایفا می کند .

بادگیر

بارزترين روش تهويه طبيعي ساختمان بادگير است. وجود بادگير با آب و هواي هر منطقه در رابطه مستقيم است. به طوري كه هر چه شدت گرماي هوا كاسته شود به همان ميزان از تعداد بادگيرها كاسته می شود.

شاید بتوان گفت ، وجود بادگير در هر خانه معرف تعيّن و تشخّص افراد آن خانه است. بزرگي و كوچكي بادگير با موقعيت اقتصادي صاحب خانه ارتباط دارد.

در هر محل، جهت بادگير را در سمتي ميسازند كه مناسبترين جريان هوايي منطقه را جذب كند. در خانهها، بادگیر معمولا در ضلع جنوبی حیاط یعنی در قسمت تابستان نشینخانه ساخته ميشوند. بادگیر معمولاً چهارگوش است و در دیوارهای چهارگانة آن چند سوراخ تعبیه شده است . درون بادگیر با تیغه ها و جدارهایی که از خشت یا چوب و خشت ساخته شده است ، به چند بخش تقسیم می شود.مصالح ساختمانی بادگیر، معمولا خشت خام، آجر، گل، گچ و چوب شورونه ميباشد.

اجزای بادگیر

1. پایه بادگیر : پایه بام بادگیر را به صورت خرپشته در می آورند تا در کشاندن هوای مطبوع یا در بیرون کردن هوای گرم و آلوده، کمک کند . این پایه ها، نوعی بادشکن نیز به حساب می آید . بادگیر را در سمت جنوب و مشرف به کوچه می سازند. طبیعی است در صورت عدم داشتن پایه، به ویژه در گذشته که تا حدی ناامنی بر منطقه حکمفرما بود، سارقین از طریق منفذ بادگیر به داخل منزل راه پیدا می کردند. در اردکان و بلوکات تابعه، گاهی اوقات ، گردبادی همراه با گرد و خاک به نام « پیچک » می وزد که چنانچه بادگیر بدون پایه باشد، به ساختمان آن، لطمه وارد خواهد کرد.

2. چشمه بادگیر : عرض بین دو تیغه که اصطلاحاً «چشمه» نامیده می شود، بین 40 تا 60 سانتی متر است. تعداد چشمه های هر بادگیر، بستگی به عرض اتاق دارد؛ به طوری که برای اتاق های دارای عرض بین 3 و 5 و 7 متر، به ترتیب 5 و 7 و 11 چشمه می گذارند . تعداد چشمه های هر بادگیر، با بزرگی آن بادگیر، ارتباط مستقیمی دارد و از طرفی، تعداد چشمه های هر طرف بادگیر، با شدت باد همان طرف، و در مجموع با هوای هر منطقه، ارتباط دارد. ضمناً در بعضی خانه ها، گاهی برای فصل زمستان که احتیاج به بادگیر نیست، چشمه های بادگیر را با آجر یا خشت، تیغه می کنند؛ یا چنانچه در قسمت پایین بادگیر، دریچه ای کار گذاشته باشند، آن را می بندند. این کار معمولاً هر ساله در اواخر پاییز و در آستانه زمستان، صورت می گیرد. در منطقه یزد ، رسم است که تعداد چشمه های بادگیر، نباید جفت باشد؛ زیرا برای صاحب آن، خوش یمن نیست و به قول خودشان «آمد» ندارد.

3. سردابه : در مناطق گرم و خشك و نيمه كويري كه رطوبتي وجود ندارد، در پايين بادگير يك حوض پر از آب تعبيه ميكنند و در مناطق نيمه كويري اتاقي زيرزميني به نام «سردابه» نيز مورد استفاده است.

4. چپیله : پوشش سقف دو پایه «چپیله » گویند .

نحوه عملکرد بادگیر

عملکرد بادگیر بر این پایه نهاده شده که از وزش باد برای کشاندن هوای خوش به درون ساختمان و از عکس العمل نیروی آن یعنی مکش برای راندن هوای گرم و آلوده استفاده شود .

شاید این توضیح لازم نباشد که چون باد به مانع یا دیواره پره های درونی برخورد ناچار به فرود آمدن می شود ولی عرض این نکته لازم است که شکاف های دیگر بادگیر که پشت به جهت وزش باد دارند هوای گرم و آلوده و گرم را بدست باد می سپارند و کار هواکش و دستگاه مکنده را انجام می دهند هواکش های کرانه های خلیج فارس و همچنین دیواره های مشبک در پیش بناهای سواحل جنوبی مدیترانه نیز عینا همین عمل را انجام می دهند .

چگونگی استفاده از عامل باد در بادگیر ها بدین ترتیب است که بنا های برج مانند باریک و بلند بر فراز بام ساختمان احداث می کنند و قسمت بالای بنای نامبرده را در چهار سمت، گشاده و باز می گذارند. بالای دهانه های رو به آسمان، بسته است ولی پایین آن تا درون ساختمان یا آب انبار یا سرداب باز است. داخل بنای برج مانند را به وسیله تیغه ها و پره های آجری مورب به چهار قسمت تقسیم می کنند؛ به طوریکه در فضای بالای بنای نامبرده، باد از هر سو بوزد، به درون دهانه همان سو وارد می گردد و بر اثر اینکه تیغه ها و پره های مورب و مجرا ها در داخل بادگیر رو به پایین ادامه دارد، کشش باد هم به سمت پایین ادامه پیدا می کند و باد از هوای آزاد بالا به درون ساختمان می رسد و از سوی دیگر هوا بیرون می رود و این امر باعث وزش باد و جابجا گشتن هوای فضای داخل ساختمان می شود.

در گونة ای از خنكسازي كه با تركيبى از بادگير و جريان آب زيرزمينى كار مىكند، هواي داخل شده از بادگيري كه به ساختمان چسبيده است و به زيرزمين آن راه دارد، از روي چاهى عبور مىكند كه به آب جاري زير بنا متصل است. در فاصلهاي دورتر هواي گرم و خشك از چاه ديگري وارد شده، پس از عبور از روي جريان آب خنك از چاه اول بالا مىآيد و داخل زيرزمين مىشود. برخورد جريان هواي بادگير و چاه، نقطة رانش شديدي ايجاد مىكند و هواي خنك حساس و تبخيري را به درون زيرزمين مىراند. جريان آب زيرزمينى مىتواند مورد بهرهگيري در بادگيرهاي مسير خود قرار گيرد

شکل زیرسیستم کار یک بادگیر را نشان می دهد :

بادگير با وزش باد و كاهش و افزايش دما در شب و روز و تغيير چگالى هواي داخل و اطرافش به طور خود به خودي كار مىكند. خنكسازي هوا به وسيلة بادگير را مىتوان به دو روش خنكسازي حساس و خنكسازي تبخيري انجام داد:

1.خنك سازي حساس : در اين روش تغيير دماي هوا بدون تغيير رطوبت رخ مىدهد. هنگام وزش باد دهانة رو به باد بادگير از راه چشمههاي خود باد را به درون مىكشد. شتاب باد با برخورد به خميدگى درون چشمهها افزايش مىيابد و به طرف تنها راه خروج، يعنى دهانة زير بادگير به حركت درمىآيد و ساختمان را خنك مىكند. واكنش اين عمل پديد آمدن نيروي مكشى در بدنه پشت به باد گير يا هواكش است و فضا را تهويه مىكند . كار بادگير در صورتى كه باد نوزد، در شب و روز متفاوت است. در شبهاي بىباد ديوارهاي خارجى و داخلى برج بادگير كه به سبب كلفتى و طرح ويژة مقطع چشمههاي آن داراي ظرفيت كافى براي جذب و ذخيرة گرماست، گرماي ذخيره شده در روز را به هواي اطراف و درون خود منتقل مىسازد. هواي گرمتر كه كم چگالتر است، فشار هواي بالاي بادگير را كاهش مىدهد و كشش رو به بالا ايجاد مىكند. نتيجة آن رانده شدن هواي درون ساختمان از راه بادگير به خارج و جايگزينى هواي خنك حياط و باغچه به داخل بناست. با وزيدن باد اين روند جريان عكس مىيابد . در روز اگر باد نوزد، چشمهها و بدنة بادگير كه در طول شب خنك شده، هواي خنك اطراف خود را كه از هواي گرم چگالتر است، به سبب پيدايش كششى نزولى به داخل ساختمان مىراند. هنگامىكه باد بوزد، اين روند افزايش مىيابد

2.خنكسازي تبخيري : در خنكسازي تبخيري تغيير دما و رطوبت هوا با هم صورت مىگيرد. در بندرهاي كنارة خليجفارس، به ويژه در بندرعباس جلو دهانة بادگيرها را پردهاي نيين مىآويزند و بعدازظهرهاي تابستان در اوج گرما بر آن آب مىپاشند، تا خنك سازي تبخيري صورت گيرد . وجود حوضخانه و فوارة ميان حوض و وجود سردابها و زيرزمينهاي مرتبط با بادگير به همين سبب است.

جهت تقويت عملكرد خنك سازي بادگير و استفاده از برودت تبخيري، از روش هاي ديگري نيز استفاده مي شده است. به عنوان مثال در شهر بم بادگيري وجود دارد كه از ساختمان حدود 50 متر فاصله دارد و با يك كانال زيرزميني به آن مرتبط است. در بالاي اين كانال يك باغچه قرار دارد. بعد از آبياري باغچه، رطوبت آن به ديوار هاي كانال ارتباطي نفوذ مي كند و نسيم بادي كه از بادگير به سمت ساختمان جريان دارد را خنك تر مي نمايد. در بعضي از موارد نيز در روي دهانه بادگير حصير، سوفال و يا بوته هاي خار قرار مي دادند و روي آن آب مي پاشيدند و بدين طريق رطوبت و برودت هاي هواي ورودي را افزايش مي دادند.

شیوه ساختن بادگیر

در اینجا به فنون ساختن یک بادگیر یک طرفه که بیشتر در نواحی میبد و « اردکان » و بلوکات تابعه رواج دارد، قناعت می کنیم.

معماران محلی، برای ساختن بادگیر، از پشت بام خانه و از جایی که مشرف به اتاق کوچکی است که برای بادگیر اختصاص داده اند، با خشت یا با آجر، تنوره بادگیر را با مقطع مستطیل می چینند تا به ارتفاع معینی برسند. سپس بالای این تنوره چهار دیواره را، دو چوب به طریق ضربدر -×- می گذارند؛ به نحوی که دو سمت هر چوب در دو زاویه مقابل مقطع، قرار می گیرد. سپس دیواره های سمت شرق و غرب و جنوب بادگیر را 2 تا 2.5 متر بالا می آورند. سپس در قسمت شمال که رو به «باد اصفهان» است، با نیمه خشت یا آجر نیمه، به عرض 6 سانتی متر، روی تنوره را تا ارتفاع معینی می چینند. معمولاً ارتفاع این تیغه ها، 40 سانتی متر بلندتر از سایر دیواره هاست. این تیغه ها را اصطلاح می نامند. این پایه ها، نوعی بادشکن به حساب می آید و از لحاظ معماری، فوایدی به شرح زیر دارد :

بام بادگیر را به صورت خرپشته در می آورند تا در کشاندن هوای مطبوع یا در بیرون کردن هوای گرم و آلوده، کمک کند؛ بعد، روی پشت بام بادگیر را به قطر 3 سانتی متر با «نیمچه کاه» می پوشانند و گاهی اوقات، فاصله بین دو پایه را با خشت و نیمچه کاه، تخت می کنند. سپس، دو یا سه رگ آجر در لبه های بام آن کار می گذارند؛ به طوری که هر طرف آجر ها 3 تا 5 سانتی متر بیرون باشد و باران، لطمه ای به دیوار های بادگیر، وارد نکند. چیدن آجر ها به این ترتیب، علاوه بر استحکام بادگیر، به زیبایی ظاهری آن نیز می افزاید. گاهی اوقات کف پشت بام را کاهگل می کنند و سپس یک ردیف آجر روی آن می چینند و فاصله بین آجر ها را با گچ و خاک، بند کشی می کنند. بعضی از افراد که امکان مالی بیشتری دارند، روی چشمه های بادگیر را گچبری می کنند.

سقف دو پایه را به صورت «چپیله» می پوشانند؛ به این ترتیب که دو خشت به صورت مایل به سمت بالا با دست نگه می دارند و سپس یک خشت، مابین آن دو خشت می گذارند.

انتخاب مکان بادگیر

انتخاب جاي برج بادگير، بلندي برج، تناسب آن با نياز فضايى كه به وسيلة آن بايد خنك شود و نيز سوي دهانه و شمار چشمهها كاري دقيق بود و به تجربه نياز داشت. اشتباه محاسبة معمار به جاي هواي خنك، باد گرم همراه با گرد و خاك را وارد خانه مىكرد. معماران آزموده براي يافتن مكان مناسب بر بام از نردبانهاي دو طرفه بالا مىرفتند و با استفاده از حساسيت لالة گوش خود سوي وزش باد و بلندي بادگير را تعيين مىكردند .

دهانه زيرين بادگير كه هواي خنك از آن وارد ساختمان مىشود، به تناسب جاي برج بادگير در پشت بام، در سقف يا گيلويى يا بدنه و ديوار اتاق يا زيرزمين و حوضخانه ساخته مىشد . اين دريچههاي خروجى هوا را با پنجرههايى از كاشى مشبك يا دريچههاي چوبى مىپوشاندند تا افزون بر زيبايى با ساختمان هماهنگى داشته باشد . در حوضخانههاي بزرگ دهانة بادگير يا بادگيرها به گوشوارههاي گوشة حوضخانه راه داشت تا شدت گردش هوا با گشودن و بستن در آنها در اختيار ساكنان باشد .در خانه هاي مسكوني چهار فصل كه داراي حياط مركزي هستند، معمولاً بادگير را در قسمت تابستان نشين ساختمان احداث مي كنند و اين بادگير به اطاق اصلي يا تالار و سرداب يا زيرزمين ساختمان مرتبط مي باشد. نمونه بارز آن را مي توان در خانه بروجردي ها در كاشان ملاحظه نمود. در اين قسمت از ساختمان علاوه بر بادگير، هواكش هاي تعبيه شده بر روي گنبد تالار نيز به تهويه محيط داخل كمك مي كند. در اين ساختمان عملكرد خنك سازي بادگير فقط به صورت جابجايي هوا صورت مي گيرد.

انواع بادگیر

1- بادگیر یک جناحی : ساده ترين نوع بادگير يک جناحي است. اينگونه بادگيرها بدون ميله يا برج است، بر كرانة بام ساخته مىشود و دهانة خروجى آن به سقف اتاق زير آن باز مىشود. ابعاد آن نسبت به ساير انواع کوچکتر وشکل آن اوليه تر است .

دراين روش براي پرهيز از گزند گرد بادها و توفانهاي سهمگين، بادگير را فقط در جهت بادهاي خنک مي سازند.

دربرخي موارد بادگيرها ي يک طرفه را پشت به بادها ي شديد و آزار دهنده مي سازند و در واقع اين بادگير عملکرد تهويه و تخليه هوا را انجام مي دهد.

به هنگام وزش باد مخالف يا سكون هوا اين بادگيرها كار هواكش را انجام مىدهد .

بادگیر اردکانی : این نوع بادگیر، بیشتر در منطقه اردکان دیده می شود. جهت چشمه های بادگیر، رو به باد اصفهانی است و از سمت غرب و شرق و جنوب، منفذ ندارد. بنای این نوع بادگیر، به نسبت سایر انواع بادگیر ها، تا حدی ساده و از لحاظ اقتصادی نیز مقرون به صرفه است؛ و به همین دلیل ممکن است که برای هر اتاقی یک بادگیر بسازند.

2 – بادگیر دو جناحی : نوع دو طرفه كه داراي دو وجه روبهروي يكديگر و با پنجرههاي بلند و باريك بدون حفاظ ساخته ميشود و در قسمت داخلي ساختمان به شكل يك يا دو حفره در طاقچه ديده ميشود. اين نمونه در سيرجان و به ندرت در كرمان ديده ميشود.

بادگیر کرمانی : این بادگیر را در مسیر باد های شناخته شده می سازند. مصالح عمده آن، بیشتر، خشت و گل است. این نوع بادگیر را چون دو طرفه است، «بادگیر دو قلو» نیز می گویند. کار این نوع بادگیر، به این صورت است که فشار باد به یک جهت، موجب تخلیه سریع هوای گرم و آلوده از طرف دیگر می گردد.

3 – بادگیر سه جناحی : سه جناحي است و دو نوع دارد، سه جناحي متصل و سه جناحي منفصل. در اين نمونه ميتوان به تفکيک از يک يا دو يا سه جبهه استفاده کرد. البته استفاده از اين نوع بادگير نادر است.

4 – باد گيرچهار طرفه : باد گيرها ي چهار طرفه است به شکل کامل و مفصل تر از انواع ديگر ساخته شده اند، و معمولاٌ داخل کانالها ي آن با تيغه ها يي به شكل X به چند قسمت تقسيم مي شوند و بعضي از نمونه ها در زير کانال بادگير ، حوض مي ساخته اند که هواي خشک و داراي گردو غبار پس از برخورد با آب با جذب رطوبت خنک و گرد غبار آن جدا و هواي اتاق (حوض خانه) در گرماي تابستان بسيار مطبوع مي شده است.

درمناطقي که امکان ايجاد حوض خانه در طبقه همکف وجود نداشته است آب قنات را در زير زمين جاري و مي کردند و کانال بادگير نيز تا روي اين جريان آب ادامه مي يافته است.

اين فضاها (سرد آب ها) محل تجمع اهالي خانه در بعد از ظهرهاي تابستان بوده است.

در بادگيرهاي چهار دهانه باد از هر سو كه بوزد، به وسيلة يكى از دهانههاي بادگير به درون كشيده مىشود. هواي درون بنا را نيز دهانة پشت به باد بادگير به خارج مىراند.

بادگیر یزدی : بادگیر یزدی که از سایر انواع بادگیر ها بزرگتر است، معمولاً چهار طرفه ساخته می شود و به همین لحاظ این بادگیر را در بعضی جا ها، «بادگیر چهار طرفه» یا «بادگیر چهار سو» هم می نامند. البته ساختمان آن از نظر معماری، از سایر انواع بادگیر ها، مشکل تر و پیچیده تر است. ارتفاع آن، معمولاً زیاد است و میزان آن از پشت بام خانه و نوع چشمه های هر سمت بادگیر، ارتباطی مستقیم با اوضاع جوی منطقه دارد.

مقطع عمودی و افقی بادگیرچهار طرفه

5- بادگیرهای چند وجهی : در شهرستان يزد و برخي قسمتهاي مركزي ايران بادگيرهاي چند وجهي (معمولا هشت وجهي و حتي گاهي مدور) معمول است.

علت ساخت اين گونه بادگيرها وجود بادهاي مطلوبي است كه از هر طرف وزش دارد.

6 – بادگیر های دو اشکوبه ای : بادگیر دو مرتبه ای یا دو اشکوبه ای بدین گونه است که یک بادگیر بزرگ با دهانه و تیغه ها و پره های معمولی در هر چهار سمت، احداث می کردند و قسمت وسط آنرا جدا از هر چهار سمت، به صورت مستقل، به ارتفاع بیشتری بالا می بردند و در حقیقت بادگیر باریکی از وسط بادگیر ستبر و بزرگ، به جانب آسمان به ارتفاع یکی دو متر یا بیشتر، افزون از سایر قسمت های بادگیر بر می افراشتند .

7 – بادگير چپقي : بادگير چپقي به جاي فضاي مکعبي شکل خارجي، سازنده از ايجاد چند لوله ي خم دار( زانو مانند) براي حجم خارجي بادگير استفاده کرده است، اما کانالها و قسمتهاي داخلي مانند نمونه هاي چند طرفه است اين نوع بادگير تنها در سيرجان ديده شده است.

سازه بادگیر

سازه داراي دو بخش است: بخش بيرونى و بخش درونى.

بخش بيرونى شاملِ برجى است بر زمينة 4 يا 8 پهلو با آسمانة بسته كه از آجر يا آجر و خشت بر بالاي بام بنا شده، بخش درونى شامل گذرگاههاي باد و هواكشهاست كه درون ساختمان قرار دارد و بادگير را به تالار تابستانى و زيرزمين يا حوضخانه مرتبط مىسازد. درون بدنة آن در نوع يك دهانه يكسره است و در ديگر گونهها به نسبت شمار دهانههاي بادگير با تيغههاي موربِ جدا كننده به 2 تا 8 بخش تقسيم مىشود.

اغلب بادگير ها داراي چوب بست بادگير بيرون مي باشد.جنس اين چوب ها چوب شورونه مي باشد . اين چوب بست ها جهت افزايش مقاومت بادگير در مقابل فشار باد است و نمي گذارند كه پره هاي داخلي و بدنه بادگير از يكديگر جدا شوند.

موارد استفاده بادگیر

از بادگير علاوه بر تهويه هوا و موردي كه گفته شد براي سرد نگه داشتن مواد غذايي به روش بهتري نيز استفاده ميكنند. براي اين منظور روي چوب ميان قفسه بادگيري يك قرقره چوبي بند ميكنند. سپس از ميان قرقره ريسماني ميگذرانند كه به پايين بادگير ميرسد. سر ديگر آن ريسمان را به شکل چهار رشته درميآورند كه به چهار گوشه تخته مشبكي به طول و عرض هفتاد سانتيمتر بسته ميشود كه اين تخته را در اصطلاح «چوئوش » مينامند. سپس يك طناب را به ميخ ديوار تالار ميزنند و روي تخته مشبك، ماست، پنير و غذاهايي كه باقي ميماند ميگذارند. براي آنكه تخته را به بالا و در معرض جريان هوا قرار بدهند سر طناب را از ميخ باز كرده و پايين ميكشند تا سر ديگر آن با واسطه قرقرهاي كه به تخته مشبك متصل است بالا كشيده شود براي همين تخته مشبك بالا ميرود و در معرض هواي سرد قرار ميگيرد و از فاسد شدن مواد غذايي روي آن جلوگيري ميشود. فايده ديگر اين كار این است كه مواد خوراكي را از دسترس حيوانات خانگي دور نگه ميدارند.

ضمناً در مسیر بعضی از بادگیر هایی که به سرداب راه پیدا می کند، طاقچه یا گنجه ای در دل دیوار تعبیه می کنند و در چوبی بر آن می گذارند تا بتوانند باد را کنترل کنند؛ به این معنی که در زمستان، در گنجه را می بندند تا ارتباط فضای داخل و خارج اتاق را قطع کنند. این گنجه ها در اتاق، تقریباً کار یخچال های امروزی را انجام می دهند؛ به طوری که گوشت و ماست و پنیر و غذای شب مانده را در گنجه می گذارند و در آن را می بندند تا آن مواد از هوای گرم فضای داخل و دسترسی حیوانات خانگی در امان باشد. در روستای «عقدا»، این گنجه های دیواری را اصطلاحاً «گمبیچه» می نامند.

پ

معایب بادگیر

از جمله مشكلاتي كه در رابطه با بادگير وجود دارد اين است كه با وجود كليه تمهيدات، باز هم مقداري گرد و غبار وارد فضاي داخل بنا مي شود. این مشكل را با پهن ساختن قاعدة برج به نسبت بدنة آن مىتوان حل كرد، زيرا مقطع پهن از سرعت باد در ته بادگير مىكاهد و گرد و خاك در ته برج تهنشين مىشود. به علاوه پرندگان، جانوران موذي و حشرات نيز از طريق مجراي بادگير وارد فضاي داخل مي شوند و از آنجایی که در تابستان، اهل خانه معمولاً در اتاقک زیر بادگیر استراحت می کنند، احتمال دارد که پرندگان، خصوصاً کبوتران، در چشمه های بادگیر، آشیانه کنند و فضولات آنها، روی ساکنان بریزد؛ بنابراین برای جلوگیری از این کار، چشمه های بادگیر را با تور سیمی یا نرده های چوبی، می پوشانند .

همچنين كنترل كامل مقدار جريان هوا و ميزان رطوبت و برودت ميسر نمي باشد . لذا بادگير به تدريج جاي خود را به كولر آبي در نواحي مركزي و كولر گازي در نواحي جنوبي كشور داده است. در ميبد در بعضي از خانه ها از مجراي بادگير جهت انتقال كانال كولر استفاده مي شود و كولر را در مقابل بادگير و در سمت رو به باد مطلوب قرار مي دهند. بدين نحو عملكرد جديد بادگير تنها به عنوان محافظ كولر در مقابل باد هاي كويري و عبور كانال كولر است .

بادگیرهای مناطق جنوب ایران

بهترين نمونه بادگير ها در جنوب كشور را مي توان در بندر لنگه و بندر كنگ كه در 6 كيلومتري غرب بندر لنگه است ملاحظه نمود. هنوز هم بادگير هاي حجيم چهار طرفه، نمود اصلي اين دو بندر قديمي مي باشند. طرز كار بادگير هاي اين منطقه مشابه نواحي مركزي ايران است، فقط همان گونه كه عنوان شد، عملكرد برودتي اين بادگير ها فقط از طريق جابجايي هوا صورت مي گيرد. مطلب ديگر اينكه نسيم هواي بين خشكي و دريا و به طور كلي باد هاي محلي در اين مناطق از شدت كمتري نسبت به نواحي مركزي ايران برخوردارند و لذا بايد بادگير ها حجيم تر باشند تا بتوانند جريان بيشتري از هوا را به درون اطاق انتقال دهند. در بعضي موارد مساحت مقطع بادگير به بيش از 8 متر مربع مي رسد و بر روي كل بام اطاق قرار مي گيرد. در بندر لنگه در نزديكي ساحل تعداد بادگير ها بيشتر است و حجم آن ها نيز بزرگتر مي باشد، ولي هرچه از ساحل دور شويم، تعداد اين بادگير ها و ابعاد آنها كمتر مي شود به نحوي كه در سمت شمالي بندر تعداد اندكي بادگير وجود دارد.

بادگیرهای مدرن

با ورود معماري مدرن و به ويژه استفاده از تاسيسات مكانيكي به تدريج نقش اقليم در ساختمانها كمرنگ شد اما از نيمه دوم قرن گذشته كه اقليم و حفظ محيط زيست پيوسته مورد توجه قرار گرفت استفاده از فناوري همگون با محيط طبيعي، بازيافت ضايعات صنعتي و استفاده از انرژيهاي پاك مانند انرژي خورشيد، باد و آب اهميت بسياري يافتند. در زمينه معماري نيز از اين زمان توجه به محيط زيست و تلاش براي طراحي ساختمانهاي اقليمي و معماري همساز با اقليم آغاز شد.امروزه ميتوان از بادگير به عنوان مكمل سيستم تهويه و برودت ساختمان استفاده كرد. به وسيلهبادگير ميتوان در مواقعي از سال شرايط آسايش را با تهويه طبيعي تامين كرد و تنها زماني كه باد ديگر نتواند پاسخگوي نياز ساكنان باشد بايد از تاسيسات مكانيكي بهره گرفت.

كماكان مي توان از بادگير به عنوان مكمل سيستم تهويه و برودت ساختمان استفاده نمود. بادگير مي تواند در مواقعي از سال، شرايط آسايش در داخل بنا را از طريق تهويه طبيعي تامين كند و در زمانيك ه باد ديگر نتواند پاسخگوي نياز اهالي ساختمان باشد، تنها در آن صورت بايد از تاسيسات مكانيكي بهره گرفت. نمونه هايي از اين سيستم مكمل را مي توان در بعضي خانه هاي نوساز محله صفاييه يزد و ساختمان هاي مسكوني كاركنان راه آهن اين شهر مشاهده نمود. البته در موارد بسياري بادگير هاي جديد در خانه هاي نوساز اين شهر تنها جنبه تزييني دارد و اگر بادگير صرفاً جنبه سمبليك و نمادين داشته باشد و عاري از هرگونه عملكردي باشد، اين يادگار با ارزش به تدريج از سيماي بافت قديم و جديد شهر هاي ايران حذف خواهد شد.

قابل ذكر است كه حسن فتحي، معمار نامي مصر در داخل كانال بادگير هايي كه براي ساختمان هايش طراحي نموده، از يك فواره، يك پمپ آب كوچك، چند ورق حلبي سوراخ دار و يك تشت آب استفاده نموده است. در مواقعي كه جريان باد گرم و يا خشك باشد و يا هنگامي كه داراي مقداري گرد و غبار است، پمپ آب را روشن مي كنند و آب فواره بر روي ورق هاي حلبي و نهايتاً به داخل تشت آب مي ريزد و سپس مجدداً اين آب از طريق پمپ به فواره منتقل مي شود و بدين ترتيب نه تنها هوا خنك و مرطوب مي گردد، بلكه مقداري از گرد و غبار آن نيز كاسته مي شود.

طرحهاي ديگري از بادگیرهای مدرن در ساير كشورها كه با تكيه به تهويه طبيعي طراحي شده به عنوان مثال در مركز فروش بلوواتر انگليس هواي تازه از طريق دنبالهاي از بادگيرهايمخروطي با ارتفاع دو متر تامين ميشود اين بادگيرها روي بام سوار شدهاند تا هواي خنكتري را بهپايين فرستاده و آن را در فضاي داخي پخش كنند. آنها در فاصله 15 متري نسبت به هم و روي محور مركزي مجتمع قرار گرفتهاند و پس از دريافت جريان هواي خارجي، هواي تازه را به داخل ساختمان ميفرستند.همچنين برج آرموري چين شامل مجموعهاي از بلوكهاي همشكل سوار شده بر يكديگر با كاربري اداري، خردهفروشي، هتل و مسكوني است. در فصل تابستان يك بادگير هواي تازه را به سمت پايين دهليز مياني سوق ميدهد. سپس اين هوا از جدارهها به سمت بيرون كشيده ميشود. در فصل زمستان اين بادگير هوا را از بدنه ساختمان و مجراي جذب كنندههاي خورشيدي به سمت خود ميكشد و از ساختمان خارج ميكند.نمونه قابل ذكر ديگر ليستر انگلستان است ميزان مصرف انرژي در ساختمان كوئينز دانشگاه مونتفورت، نصف انرژي مصرفي در يك ساختمان معمولي مشابه اين بنا است كه در آن سيستم تهويه مطبوع استفاده شده است. بادگيرهاي مرتفع جلو اغتشاش هوايي را گرفته و براي انتقال هواي داخل به خارج از بنا طراحي شده است.

بادگیر باغ دولت آباد

این باغ از قناتی مشروب می شود و جریان آب در باغ استخوان بندی طراحی آنرا تشکیل می دهد.

در باغ دولت آباد یزد كه بنایی در بالای باغ با یك بادگیر، و بعد از آن یك هشتی و سه اتاق در بالا و طرفین آن، و یك بنا در سمت راست و یك بنا در سمت چپ و یك سردر دارد. بادگیر باغ دولتآباد كه به شكل منشوری ساخته شده است با ارتفاع ۳۳ متر و ۸۰ سانتیمتر مرتفعترین بادگیری است كه تا به حال در ایران

شناخته شده است .

سيستم برودتي بادگير باغ دولت آباد از طريق روش خنک سازی تبخیری است، بدين صورت كه جريان هوا پس از ورود به داخل ساختمان از روي يك حوض سنگي كوچك و فواره رد مي شود و سپس از آنجا به ساير اطاق ها هدايت مي گردد. اطاق زير بادگير كه حوض و فواره در آن قرار دارد به صورت هشتي (هشت ضلعي) است و در هاي متعددي در آن وجود دارد. در هر زمان كه نياز به خنك نمودن اطاق خاصي باشد، در بين آن اطاق و اطاق هشتي زير بادگير را باز مي نمايند . . ابتدا آب را در زیر بادگیر در یك حوض یكپارچه مرمر بوده كه میجوشد و در آن بالا میآید. بعد آب وارد حوضی در وسط هشتی میشود. بعد از آن آب از زیر سردر عمارت بیرون میرفت و به یك استخر بزرگ ۱۲ ضلعی میرسید.

اطاق زیر بادگیر در یکی از اطاق های دور این حوض خانه قرار دارد؛ با بستن در آن اطاق جلوی باد را می گرفته اند و با باز یا بسته نمودن سایر در ها باد را به اطاقی که مد نظر بوده می رسانده اند؛ زیر خود بادگیر هم حوضی قرار دارد.

مقطع بادگیر، تالار و ایوان باغ دولت آباد در یزد؛ شبکه جریان آب از مخزن به زیر بادگیر، کف تالار، کف ایوان و نهایتاً محوطه باغ

نتیجه گیری

بررسی بادگیرهای موجود در نقاط مختلف ایران نشان داد که تفاوت های ساختاریآنها از نیاز اقلیمیسرچشمه می گیرد . ساخت بادگیر ازسنوات بسیلر قدیم در ایران متداول بوده است . امروزه نیزمیتوان ازبادگیر به عنوا مکمل سیستم تهویه و برودت ساختمان استفاده نمود . یکی از مهمترین خصوصیات معماری پایدار صرفه جویی در منابع و انرژی و طراحی برای انسان اشاره کرد ، که بادگیر می تواند در مواقعی ازسال ، شرایط آسایشدر داخل بنا را ازطریق تهویه طبیعی تامین کند و در زمانیکه باد دیگر نتواند پاسخگوی نیاز اهالی ساختمان باشد ، تنها در آن صورت باید ازتاسیسات مکانیکی بهره گرفت . مشابه کاری که در بعضی از کشورهای اروپایی صورت گرفته است .

امید آنکه توانسته باشم پژوهش کامل و تقریبا جامعی در مورد بادگیر ارائه دهم .

منابع و مواخذ

1 – پیرنیا ، محمد کریم (تالیف ) ، غلامحسین معماریان ( تدوین ) ، آشنایی با معماری اسلامی ایران، انتشارات دانشگاه علم و صنعت ، تهران ، 1374 .

2 – کسمایی ، مرتضی ، اقلیم و معماری ، نشر خاک ، اصفهان ، 1382 .

3 – قبادیان ، وحید ، بررسی اقلیمی ابنیه سنتی ایران ، نشر موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران ، تهران ، 1381 .

4 – افشار ، ایرج ، یزدنامه ، انتشارات فرهنگ ایران زمین ، تهران ، 1371 .

سایت های اینترنتی :

5 – www.cafedexign.com

6 – www.hamshahrionline.ir

7 – report.aruna.ir

8 – www.albert-videt.eu

9 – ghoolabad.com

10 – iran-eng.com

11 – www.yazdchto.ir

12 –www.hamshahrionline.ir

13 – www.joupar.org

14 – www.yazdcity.ir

15 – www.qeshm.ir

16 – tarsim.persianblog.ir

17 – fa.wikipedia.org

18 – maeresearch.ucsd.edu

19 – www.monodraught.com

20 – www.offsite2007.com

21 – www.battlemccarthy.demon.co.uk

---